Jan Donkers (Schrijver, journalist en Noordkenner)

‘Mijn stokpaardje: er moet zo snel mogelijk een brug komen over het IJ. Met alles wat er gebeurt rond EYE, de Tolhuistuin en het oude Shell-gebouw, is het onhoudbaar geworden om alleen een pont te laten varen.’

Noord Foto: © Robert Lagendijk

Noord Foto: © Robert Lagendijk


Sinds 1996 verschenen van Jan Donkers’ boek Zo Dicht Bij Amsterdam al meerdere drukken. Nog altijd ontwikkelt Amsterdam Noord door en dat is voor Donkers reden genoeg voor aanpassingen: opnieuw herzien en uitgebreid! Zo dicht bij Amsterdam, hij kent het gevoel goed want hij groeide er op. ‘Mensen aan de andere kant woonden in de stad. Wij niet. Zo voelde het ook niet. Maar ons lot werd steeds meer bepaald door mensen uit de stad.’ Zo werden bijvoorbeeld de onmaatschappelijken, veelal ui de Jordaan, na invoering van de Woningwet in ‘woonschool’ Asterdorp ondergebracht. En ook de industrie werd langs de noord oever van het IJ gepland.   

Noord Foto: © Robert Lagendijk

Noord Foto: © Robert Lagendijk

‘Noord is veranderd. Er was in mijn jeugd geen middelbare school, er was geen ziekenhuis, geen theater, geen cafés en ook geen boekhandel. Je was altijd aangewezen op die barre tocht over het IJ. In 1957 had Noord al 55.000 inwoners, slecht 144 kinderen gingen met de pont naar de stad om naar een middelbare school te gaan. Hogere vervolgopleidingen werden zelfs door de lagere scholen in Noord afgeraden, omdat men dacht dat de kloof met de nette stad te groot zou zijn.

‘Er is een gerucht dat de dekknechten van de ponten een uitgebreide EHBO-cursus moesten krijgen, zodat zij in noodgevallen bij een bevalling op de pont konden helpen. Er zijn meerdere kinderen op de pont op de wereld gekomen.’

 

Het Galgenveld nu Foto: © Robert lagendijk

Het Galgenveld nu Foto: © Robert lagendijk

‘Tot aan 1900 was er eigenlijk niets in Noord. Je had er het Tolhuis, het Galgenveld en de Willemssluizen naar het Noordhollandsch Kanaal. Mensen uit de stad kwamen hiervoor naar Noord. Mensen gingen thee drinken in theetuin de Tolhuistuin. Daar zat dan ook een hoempaorkest. Het galgenveld was tot het eind van de achttiende eeuw in gebruik. Mensen die geëxecuteerd waren in de stad werden daar opgehangen ter afschrikking. Ongewenste zaken uit de stad werden naar Noord geëxporteerd. Want later gebeurde dat met asocialen en vervuilende chemische industrie.’

 

‘Achter Noord lag de welvarende streek Waterland. In 1619 verenigden de dorpen uit deze streek zich tot de Unie van Waterland, om economisch tegenwicht te bieden een het snel groeiende en welvarende Amsterdam. Pas in het midden van de negentiende eeuw, richtte de stad Amsterdam de begerige blikken op de overkant van het water.’

 

‘In 1848 – er was veel sociale onrust in heel Europa, was er een werkverschaffingsproject: de Buiksloterham en de Nieuwendammerham werden aangelegd. Aan weerszijden van de Tolhuistuin werd land gemaakt door aanplemping van bagger uit de haven. De grens van de stad liep nog altijd over het IJ. In 1883 werden stukken Noord door de stad aangekocht en pas in 1910 viel Noord bestuurlijk onder de stad. Tot die tijd was het de Schout van Waterland die er recht sprak.’

 

De NDSM-werf Foto: © Robert lagendijk

De NDSM-werf Foto: © Robert lagendijk

‘In 1876 werd het Noordzeekanaal geopend en in 1900 vestigde chemiebedrijf Ketjen zich in Noord. Shell volgde al snel. Ook andere industrieën begonnen zich er te vestigen: de zware industrie met Draka en Kromhout en de scheepsbouw met de ADM en de NDSM. De ADM kocht een terrein om woningen voor de werknemers te bouwen. Dat is nu de vogelbuurt. Er kwamen al gauw 27.000 woningen in zogenaamde gardencities – tuindorpen, naar Engels voorbeeld.’

 

‘Stadsingenieur Van Niftrik was al in 1906 tegen de geplande uitbreiding van Noord. Hij voorzag een isolement voor Noord als het IJ niet werd omgelegd of er geen vaste brugverbinding met de stad kwam. Het Johan van Hasseltkanaal getuigt nog altijd van de poging om een verbindingskanaal voor de grote scheepvaart dwars door Noord te trekken, zodat er een vaste verbinding over het IJ kon worden gebouwd.’

 

De reparatiehaven Foto: © Robert Lagendijk

De reparatiehaven Foto: © Robert Lagendijk

‘Asterdorp – tussen de Aster- en Distelweg, werd in 1927 gebouwd als opvoedschool voor asocialen en ontoelaatbaren. Er waren 131 woningen, de straten hadden geen namen: je woonde in Asterdorp. De bewoners van dit ommuurde dorp werden constant gecontroleerd. Er werd bij de poort gekeken hoe laat iemand vertrok en hoe laat hij terugkwam. Er werd ook gekeken of je met je eigen man of vrouw naar binnen ging. Deze poort staat er nog steeds. Mensen die er gewoond hebben, waren nog lang nadat het dorp was afgebroken, getraumatiseerd. Asterdorp is nooit volledig bewoond geweest omdat men al gauw doorhad de kloof tussen de ontoelaatbaren en de gewone bevolking juist groter werd. Ook de gevestigde industrie was bang voor de gevolgen die “de verafgelegen kolonie” zou hebben. In 1943 is het dorp nog tijdelijk gebruikt als doorvoerkamp voor Joodse Amsterdammers. Uiteindelijk is Asterdorp gesloopt. Op het terrein is nu een beeldentuin.’

 

‘In juli 1943 werd per abuis door Amerikaanse bommenwerpers de vliegtuigfabriek van Fokker in Noord gebombardeerd. Het was erg slecht weer en er vielen 300 doden. Omdat het Noord was, hoor je er niets over.’

 

Op de pont Foto: © Robert lagendijk

Op de pont Foto: © Robert lagendijk

‘In 1966 werd de IJ-tunnel geopend en werd het isolement van Noord opgeheven. De skyline van Noord bestond uit kranen, kranen en nog eens kranen. Aan de westkant van de NDSM-werf. In het oosten zat de ADM. Noord was economisch de kurk waar Amsterdam op dreef. Veel Turkse gastarbeiders werkten in de havens. Op de NDSM-werf stond zelfs een moskee. De sluiting van de werven ging samen met veel verbittering. Mensen die ontslagen waren, wilden niet meer langs de werf rijden. Anderen reden ’s ochtends vroeg met de broodtrommel naar de Baanderij – tegenwoordig de IJ-kantine. Daar creëerden ze hun eigen werk.’

 

‘Tot ver in de jaren negentig stond er in de woningruiladvertenties in de krant: NIET IN NOORD.’

 

Het Galgenveld nu Foto: © Robert lagendijk

Het Galgenveld nu Foto: © Robert lagendijk

‘Men heeft in de stad lang nagedacht over de ontwikkeling van de IJ-oever zonder daarbij na te denken over de noordelijke IJ-oever. In 1998 sprak de dient Ruimtelijke Ordening van de gemeente in haar stukken over “de ontwikkeling van de IJ-oever”. Enkelvoud. Noord mocht hooguit een broedplaats worden voor kunstenaars die misschien “ooit de sprong over het IJ zouden durven wagen”.’

 

‘Mijn stokpaardje: er moet zo snel mogelijk een brug komen over het IJ. Met alles wat er gebeurt rond EYE, de Tolhuistuin en het oude Shell-gebouw, is het onhoudbaar geworden om alleen een pont te laten varen.’

1 reactie op “Jan Donkers (Schrijver, journalist en Noordkenner)

  1. Ik hoop niet dat het plan doorgaat om de brug te laten beginnen bij het “Stenen Hoofd”. Dan is dat het einde van het “Stenen Hoofd”. Daar zitten wij als omwonenden ook niet op te wachten. Er wordt best wel veel gebruik gemaakt van het “Hoofd”. Het is een geweldige plek in Amsterdam. Marianne

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *